Als sinds lange tijd bestaat er controverse over het bestaan
van de vrije wil. Binnen dit debat zijn verschillende stromingen actief.
Deterministen zijn overtuigd van oorzakelijkheid, de theorie dat gebeurtenissen
plaatsvinden als gevolg
van bepaalde andere gebeurtenissen die daaraan vooraf gegaan zijn. Het metafysisch libertarisme beweert dat de
deterministen fout zitten en vrije wil weldegelijk kan bestaan. In dit betoog
zal beredeneerd worden waarom vrije wil kan bestaan maar determinisme daarmee
niet wordt uitgesloten; de compatibilistische visie.
De eerste reden voor het bestaan van vrije wil is het feit
dat mensen niet steeds in dezelfde situatie dezelfde keuze maken. Deze bewering
van Tibor R. Machan, Ph.D. filosofie aan de Universiteit van Auburn, wordt vaak
weerlegd door deterministen die beweren dat keuzes worden beïnvloed door
omgevingsfactoren. Volgens Machan is dit geen argument tegen vrije wil. Ondanks
dat mensen gevormd worden door elementen zoals bijvoorbeeld cultuur kunnen mensen twijfelen bij het maken van de
keuze en hebben zij dus keuzevrijheid.
Een volgende reden die vaker terugkomt, maar met name wordt
omschreven door een auteur van logical-critical-thinking.com is het feit dat
nog nooit is aangetoond dat in 100% van de gevallen vrije wil is uitgesloten.
Ook al zou maar bij slechts 1% de vrije wil een rol spelen, dan kan hij dus
bestaan.
Een derde reden voor het bestaan van vrije wil komt vanuit
Stanford University. In een artikel op hun website geven zij aan dat er geen
eenduidige definitie bestaat van het begrip vrije wil. Het is een filosofische kwestie
die beter te omschrijven is aan de hand van een aantal concepten. Doordat er
geen eenduidige definitie gegeven kan worden kan niet worden beweert dat vrije
wil per definitie niet bestaat.
Het rechtssysteem is gebaseerd op de aanname dat vrije wil bestaat.
Als iemand niet kan beslissen wat hij of zij doet, dan kun je deze persoon niet
verantwoordelijk houden voor zijn of haar daden. Ondanks dat mensen
ogenschijnlijk geen keuzes kunnen maken die niet rationeel verklaarbaar zijn
hebben we een rechtssysteem dat gebaseerd is op dit gegeven. Theo de Roos,
hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht aan de Universiteit van Tilburg zet
dan ook zijn vraagtekens bij de opvatting van Victor Lamme die het boek “de
vrije wil bestaat niet” schreef. Gordon Orloff, advocaat en auteur van meerdere
stukken over de vrije wil vindt echter niet dat men kan beweren dat de vrije
wil bestaat, puur en alleen omdat deze vaak in verband wordt gebracht met
acties die men uitvoert.
Een argument met een theologische basis komt van filosoof
Desiderius Erasmus. Hij beweert dat de stijd om de macht over onszelf geen
strijd is tussen God en Satan. De stijd voltrekt zich niet volledig buiten de
mens om en het is ondenkbaar dat er enkel goddelijke genade bestaat.
Een belangrijk argument tegen het bestaan van de vrije wil
is oorzakelijkheid of constant conjunction. Hierbij wordt beweerd dat alle
gebeurtenissen op noodzakelijke wijze bepaald worden door één of meerdere
oorzaken. filosoof David Hume ondersteunt dit door te beweren dat de indruk die
de oorzaak achterlaat ons aan het gevolg doet denken en hiermee een verwachting
creëert.
Als argument tegen het bestaan van vrije wil wordt ook gegeven
dat de mens enkel een fysiologisch en zelfs voorspelbaar geheel is. Zo bewees
Prof. Dr. John-Dylan Haynes, werkzaam bij het Bernstein Center for
Computational Neuroscience dat sommige keuzes al enkele seconden voor het
daadwerkelijke gedrag worden gemaakt. Dit wil echter niet zeggen dat dit bij
alle gebeurtenissen zo is. Bij uitstek in het verkeer doen zich regelmatig
situaties voor waarop direct moet worden gereageerd.
Nog een tegenargument kan worden gehaald uit de
Sapir-Whorfhypothese. Deze hypothese, opgesteld door Edward Sapir en Benjamin
Lee Whorf stelt dat de perceptie van de wereld om ons heen erg sterk samenhangt
met de taal die men spreekt. Hieruit kan men afleiden dat ieder persoon een
referentiekader heeft waarbinnen hij of zij keuzes kan maken. Mensen kunnen
echter, zoals gezegd door Machan, nog steeds over deze keuzes twijfelen.
Na verschillende visies te hebben bestudeerd, kunnen we
concluderen dat er niet één eenduidige definitie voor het begrip vrije wil
bestaat. Hier komt nog bij dat er geen empirisch bewijs tegen of voor het bestaan
van vrije wil bestaat. Kortom, het innemen van een standpunt over het wel of
niet bestaan van vrije wil is lastig. Vandaar de tussenweg: de
compatibilistische visie. In deze zienswijze zijn vrije wil en determinisme
beide opgenomen en vormen samen de volgende gedachte: Vrijheid kan aanwezig of
afwezig zijn in situaties die niets met metafysica te maken hebben. Compatibilisten
zien vrijheid als handelen zonder directe invloed van anderen. De motivatie van
de handeling is echter gedetermineerd.
Dirk van Iersel en Kevin Hoes
