De co-existentie van determinisme en de vrije wil

Als sinds lange tijd bestaat er controverse over het bestaan van de vrije wil. Binnen dit debat zijn verschillende stromingen actief. Deterministen zijn overtuigd van oorzakelijkheid, de theorie dat gebeurtenissen plaatsvinden als gevolg van bepaalde andere gebeurtenissen die daaraan vooraf gegaan zijn. Het metafysisch libertarisme beweert dat de deterministen fout zitten en vrije wil weldegelijk kan bestaan. In dit betoog zal beredeneerd worden waarom vrije wil kan bestaan maar determinisme daarmee niet wordt uitgesloten; de compatibilistische visie.

De eerste reden voor het bestaan van vrije wil is het feit dat mensen niet steeds in dezelfde situatie dezelfde keuze maken. Deze bewering van Tibor R. Machan, Ph.D. filosofie aan de Universiteit van Auburn, wordt vaak weerlegd door deterministen die beweren dat keuzes worden beïnvloed door omgevingsfactoren. Volgens Machan is dit geen argument tegen vrije wil. Ondanks dat mensen gevormd worden door elementen zoals bijvoorbeeld cultuur kunnen  mensen twijfelen bij het maken van de keuze en hebben zij dus keuzevrijheid.

Een volgende reden die vaker terugkomt, maar met name wordt omschreven door een auteur van logical-critical-thinking.com is het feit dat nog nooit is aangetoond dat in 100% van de gevallen vrije wil is uitgesloten. Ook al zou maar bij slechts 1% de vrije wil een rol spelen, dan kan hij dus bestaan.

Een derde reden voor het bestaan van vrije wil komt vanuit Stanford University. In een artikel op hun website geven zij aan dat er geen eenduidige definitie bestaat van het begrip vrije wil. Het is een filosofische kwestie die beter te omschrijven is aan de hand van een aantal concepten. Doordat er geen eenduidige definitie gegeven kan worden kan niet worden beweert dat vrije wil per definitie niet bestaat.

Het rechtssysteem is gebaseerd op de aanname dat vrije wil bestaat. Als iemand niet kan beslissen wat hij of zij doet, dan kun je deze persoon niet verantwoordelijk houden voor zijn of haar daden. Ondanks dat mensen ogenschijnlijk geen keuzes kunnen maken die niet rationeel verklaarbaar zijn hebben we een rechtssysteem dat gebaseerd is op dit gegeven. Theo de Roos, hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht aan de Universiteit van Tilburg zet dan ook zijn vraagtekens bij de opvatting van Victor Lamme die het boek “de vrije wil bestaat niet” schreef. Gordon Orloff, advocaat en auteur van meerdere stukken over de vrije wil vindt echter niet dat men kan beweren dat de vrije wil bestaat, puur en alleen omdat deze vaak in verband wordt gebracht met acties die men uitvoert.

Een argument met een theologische basis komt van filosoof Desiderius Erasmus. Hij beweert dat de stijd om de macht over onszelf geen strijd is tussen God en Satan. De stijd voltrekt zich niet volledig buiten de mens om en het is ondenkbaar dat er enkel goddelijke genade bestaat.

Een belangrijk argument tegen het bestaan van de vrije wil is oorzakelijkheid of constant conjunction. Hierbij wordt beweerd dat alle gebeurtenissen op noodzakelijke wijze bepaald worden door één of meerdere oorzaken. filosoof David Hume ondersteunt dit door te beweren dat de indruk die de oorzaak achterlaat ons aan het gevolg doet denken en hiermee een verwachting creëert.

Als argument tegen het bestaan van vrije wil wordt ook gegeven dat de mens enkel een fysiologisch en zelfs voorspelbaar geheel is. Zo bewees Prof. Dr. John-Dylan Haynes, werkzaam bij het Bernstein Center for Computational Neuroscience dat sommige keuzes al enkele seconden voor het daadwerkelijke gedrag worden gemaakt. Dit wil echter niet zeggen dat dit bij alle gebeurtenissen zo is. Bij uitstek in het verkeer doen zich regelmatig situaties voor waarop direct moet worden gereageerd.

Nog een tegenargument kan worden gehaald uit de Sapir-Whorfhypothese. Deze hypothese, opgesteld door Edward Sapir en Benjamin Lee Whorf stelt dat de perceptie van de wereld om ons heen erg sterk samenhangt met de taal die men spreekt. Hieruit kan men afleiden dat ieder persoon een referentiekader heeft waarbinnen hij of zij keuzes kan maken. Mensen kunnen echter, zoals gezegd door Machan, nog steeds over deze keuzes twijfelen.

Na verschillende visies te hebben bestudeerd, kunnen we concluderen dat er niet één eenduidige definitie voor het begrip vrije wil bestaat. Hier komt nog bij dat er geen empirisch bewijs tegen of voor het bestaan van vrije wil bestaat. Kortom, het innemen van een standpunt over het wel of niet bestaan van vrije wil is lastig. Vandaar de tussenweg: de compatibilistische visie. In deze zienswijze zijn vrije wil en determinisme beide opgenomen en vormen samen de volgende gedachte: Vrijheid kan aanwezig of afwezig zijn in situaties die niets met metafysica te maken hebben. Compatibilisten zien vrijheid als handelen zonder directe invloed van anderen. De motivatie van de handeling is echter gedetermineerd.

Dirk van Iersel en Kevin Hoes